نظریه مشورتی شماره ۷/۱۴۰۴/۳۶۴ مورخ ۱۴۰۴/۱۱/۲۵
موضوع : تعیین حدود و میزان حق ارتفاق عبور در صورت ایجاد مطلق حق و تعارض معیارهای متعارف و ضرورت انتفاع در طول زمان
تاریخ نظریه : ۱۴۰۴/۱۱/۲۵
شماره نظریه : ۷/۱۴۰۴/۳۶۴
شماره پرونده : ۱۴۰۴-۷۶-۳۶۴ح
استعلام :
۱- چنانچه در اراضی با کاربری کشاورزی و باغی که مجاور هم هستند، حق ارتفاقی از نوع «حق عبور» به صورت مطلق و بدون هیچ قیدی ایجاد شده باشد، با توجه به ذیل ماده ۱۰۷ قانون مدنی که مقرر می‌دارد در تعیین حدود حق ارتفاق باید به مقدار متعارف و آنچه ضرورت انتفاع اقتضا می‌کند توجه کرد، میزان متعارف و ضروری چگونه تعیین می‌شود؟ با توجه به ماده ۱۰۷ یادشده، مقصود از متعارف، عبور در زمان ایجاد حق ارتفاق است و یا متعارف در زمان اعمال حق ارتفاق؟ به ویژه آنکه ممکن است با گذشت زمان آنچه در زمان ایجاد حق ارتفاق متعارف بوده است، پس از مدتی نه تنها متعارف نباشد؛ بلکه متروک و مهجور شود؛ مانند آنکه استفاده از حیوان به عنوان وسیله حمل و نقل برای بهره‌برداری از حق ارتفاق عبور امروزه منسوخ شده است و خودرو جایگزین آن شده است.
۲- با توجه به اینکه ذیل ماده ۱۰۷ قانون مدنی دو معیار متعارف و اقتضای ضرورت انتفاع (از حق ارتفاق) را برای حق ارتفاقی که به صورت مطلق ایجاد شده، معین کرده است، در صورتی که آنچه متعارف در زمان ایجاد حق ارتفاق عبور بوده است، برطرف‌کننده ضرورت در همان زمان باشد؛ اما امروزه این دو معیار در تعارض باشند، چگونه عمل خواهد شد و کدام یک مقدم خواهد بود؟ به عبارت دیگر، چنانچه عمل به متعارف زمان ایجاد حق ارتفاق امروزه دیگر برطرف‌کننده ضرورت ایجاد حق ارتفاق نباشد، حدود حق ارتفاق چگونه معین خواهد شد؟
نظریه مشورتی اداره کل حقوقی قوه قضاییه :
با عنایت به ماده ۹۴ و صدر ماده ۱۰۷ قانون مدنی، کیفیت استحقاق و اندازه تصرفات صاحب حق ارتفاق تابع قرارداد است و در صورت سکوت یا نبودن قرارداد، با توجه به ذیل ماده ۱۰۷ یادشده، این امر باید «به مقدار متعارف» و «آنچه ضرورت انتفاع اقتضا می‌کند» باشد؛ بنابراین، در این موارد باید این دو معیار برای تعیین میزان و کیفیت تصرفات صاحب حق ارتفاق لحاظ شود و صرف تغییر نوع وسیله نقلیه سبب تغییر در میزان و کیفیت تصرفات صاحب حق ارتفاق نمی‌شود؛ بلکه عوامل و عناصر بسیار دیگری که مؤلفه‌های تعیین‌کننده مقدار متعارف و حد ضرورت انتفاع می‌باشند، در این باره تأثیرگذار است؛ مانند وسعت اراضی مالک زمین و نوع و نحوه استفاده صاحب حق ارتفاق؛ دادگاه باید مجموعه این عوامل و عناصر را به‌گونه‌ای لحاظ کند که در مقام تعارض حق مالک ملک و صاحب حق ارتفاق، حق هیچ یک به نفع دیگری تضییع نشود.
محتوای مندرج در این قسمت توسط هوش مصنوعی تولید شده است.
چکیده:
طبق مواد ۹۴ و ۱۰۷ قانون مدنی، کیفیت و اندازه تصرفات صاحب حق ارتفاق، تابع قرارداد است و در صورت نبود یا سکوت قرارداد، باید بر اساس مقدار متعارف و آنچه ضرورت انتفاع اقتضا می‌کند تعیین شود. این دو معیار باید همواره لحاظ شوند. صرف تغییر نوع وسیله نقلیه (مانند جایگزینی حیوان با خودرو) به خودی خود موجب تغییر در میزان و کیفیت تصرفات صاحب حق ارتفاق نمی‌شود. دادگاه باید با در نظر گرفتن مجموع عوامل و عناصر مؤثر، از جمله وسعت اراضی مالک زمین، نوع و نحوه استفاده صاحب حق ارتفاق، و با هدف عدم تضییع حقوق هیچ‌یک از طرفین، میزان و کیفیت تصرفات را تعیین کند. در صورت تعارض این دو معیار در طول زمان، دادگاه باید با سنجش دقیق شرایط، تصرفی را که هم متعارف باشد و هم ضرورت انتفاع را برطرف کند و حقوق طرفین را حفظ نماید، ملاک قرار دهد.
